Systeemdenken en Hefbomen

De Kunst van Systeemdenken: Zo Verander Je Complexe Systemen met Hefbomen

Stel je voor: je staat voor een grote, zware schommel die stil hangt. Je kunt er midden op gaan zitten en met al je kracht duwen; het kost je veel moeite en er is maar weinig beweging. Je kunt ook aan de kettingen rammelen met veel lawaai en zonder echt resultaat. Of je kunt op het juiste moment een klein, slim duwtje geven op de plek die het meest gevoelig is. Als je op het juiste moment die plek raakt, brengt dat duwtje de hele schommel soepel in beweging.

Dit is de kern van een van de belangrijkste ideeën over duurzame verandering: het vinden van hefbomen. Systeemdenker Donella Meadows, een van de grondleggers van het duurzaamheidsdenken, stelt:

“De plek waar je het systeem duwt, is veel belangrijker dan hoe hard je duwt.”

Niet álles hoeft te veranderen om een groot verschil te maken. Deze gedachte is een game-changer voor iedereen die worstelt met complexe problemen zoals klimaatverandering, ongelijkheid of verandering in de organisatiecultuur.

Waarom we altijd de verkeerde plek duwen

Vaak vallen we terug op wat Meadows ‘lage hefbomen’ noemt. Je kunt dan denken aan:

Meer of juist minder geld pompen in een probleem.
Nieuwe regels of wetten maken.
Harder werken met meer inspanning.

Dit is ongeveer hetzelfde als op de schommel gaan zitten en jezelf proberen te duwen. Het kost enorm veel energie, het resultaat is beperkt, en het is zonde van je tijd. We duwen dan op plekken waar het systeem weerstand biedt, in plaats van waar het gevoelig is voor verandering.

De ‘Leverage Points’

Meadows introduceerde het concept van ‘leverage points’ (video): specifieke plekken in complexe systemen (een bedrijf, een stad, een economie, een ecosysteem) waar een kleine, gerichte actie de structuur en het gedrag van het hele systeem aanzienlijk kan veranderen.

Het verrassende inzicht voor organisaties is dit:
De krachtigste hefbomen zijn vaak abstract, onzichtbaar en krijgen de minste aandacht.

Je kunt ze onderverdelen op kracht. Zwakke, maar vaak gebruikte hefbomen zoals subsidies en parameters hebben maar een beperkt effect. Maar hoe hoger je komt, hoe abstracter en krachtiger ze worden:

De structuur van feedbackloops (Wie krijgt welke informatie en wanneer?)
De regels van het systeem (De prikkels, sancties en beperkingen)
Het vermogen tot zelforganisatie (Kan het systeem zelf zijn structuur aanpassen?)
Het doel van het systeem (Waar is het allemaal echt voor bedoeld?)
Het mentale model dat het systeem in stand houdt (De diepste overtuigingen, verhalen en paradigma’s)

In de praktijk: van abstractie naar actie

Deze abstracte knoppen vertalen zich naar heel concrete mogelijkheden:

Hefboom: Het veranderen van feedback. Stel je voor dat een bedrijf niet langer alleen financiële winst rapporteert, maar ook de impact op biodiversiteit of werknemerswelzijn even zichtbaar en belangrijk maakt. Deze nieuwe ‘feedback’ verandert alle beslissingen.
Hefboom: Het doel veranderen. Wat als het doel van onze economie verschuift van ‘maximale groei’ naar ‘maximaal welzijn voor de samenleving binnen ecologische grenzen’? Zo veranderen beleid, investeringen en belastingen radicaal.
Hefboom: Het mentale model kantelen. Het oude model: ‘Afval is een kostenpost die je moet wegwerken.’ Het nieuwe model: ‘Afval bestaat niet; alles is grondstof voor een volgende functie.’ Dit leidt tot volledig ander ontwerp, van verpakkingen tot steden.

Hoe vind je zo’n hefboom?

Het vraagt een andere manier van kijken:

Systeemvragen. Vraag niet: “Hoe lossen we dit symptoom op?” Maar: “Welke relaties en regels in het systeem zorgen voor deze uitdaging?”
Zoek naar de olifant. Zoek naar de onuitgesproken aannames, wat zijn de heilige huisjes en welke verhalen worden voor ‘waar’ aangenomen. Daar kun je de grootste hefbomen vinden.
Probeer het uit. Probeer gerichte acties uit op kleine schaal om te zien of ze het gewenste systeemeffect hebben voordat je gaat opschalen.

Niet eenvoudig maar wel heel belangrijk

Het denken in hefbomen maakt verandering niet eenvoudig, maar wel haalbaarder. Het zorgt ervoor dat we niet het gevoel hebben alles te moeten weten of beheersen en alles ineens goed te moeten doen. In plaats daarvan wordt het een uitnodiging om als systeempiloot op zoek te gaan naar die gevoelige en krachtige plekken.

De volgende keer dat je voor een complex probleem staat in je team, je gemeenschap of de wereld is, vraag je dan af:
“Waar is de schommel van dit systeem het meest gevoelig? Waar kan mijn kleine, slimme duwtje het meeste effect hebben?”

De krachtigste verandering begint vaak op een onverwachte plek. Het is de kunst om te ‘luisteren’ naar het systeem, tot je het punt ‘voelt’ waar jouw duwtje voor beweging zorgt. Daar plaats je je hand. Net als bij Aikido gebruik je de energie en beweging en versterkt dit. Je duwt, en de beweging versnelt. Dat is de belofte, en de praktijk, van een hefboom.

Meer weten over systemen en systeemdenken? Neem deel aan onze eendaagse workshop. Klik hier voor de data.