Een probleem met twee benen
In de meeste directiekamers staat het klimaatdossier gelijk aan de energietransitie. Zonnepanelen, warmtepompen, Scope 1 tot 3, de curve die omlaag moet. Dat werk is nodig en het is de helft van het verhaal. Klimaat was vanaf het begin een probleem met twee benen. Op de eerste internationale klimaatoverleggen, begin jaren zeventig, lag er naast de uitstoot van fossiele brandstoffen nog een tweede been: de degradatie van land en levende systemen. We kozen het eerste been, niet omdat het andere er niet toe deed, maar omdat we koolstof konden modelleren en water nog niet, en omdat koolstof zich netjes liet koppelen aan technologie en markten. Het tweede been kreeg nooit hetzelfde budget.
Het tweede been is groter
Dat tweede been is groter dan het in beleid lijkt. Onderzoek van Sanderman en collega’s uit 2017 schat dat ongeveer een derde van de overtollige koolstof in de atmosfeer niet uit fossiele verbranding komt, maar uit het afbreken van onze bodems. Haal de levende bedekking weg, stel de grond bloot aan zon en wind, en je laat de opgeslagen koolstof los. Tel daar de verstoring van de waterkringloop bij op. Water is het belangrijkste broeikasgas en tegelijk de natuurlijke warmtepomp van de planeet. Verdamping neemt energie op, transporteert die omhoog, en een groot deel straalt de ruimte in. Degradeer het land en je zet die pomp uit. In een recente aflevering van de podcast The Great Simplification vat Brett KenCairn, adviseur klimaat en veerkracht bij de stad Boulder, het droog samen: we doen ons best om mensen aan een warmtepomp te helpen, terwijl we de andere warmtepomp, de levende, hebben laten stilvallen.
Adaptatie werkt lokaal en nu
Voor wie beleid maakt verandert dat de positie van adaptatie. Adaptatie is niet de zachte bijzaak van mitigatie. Het is het deel van het probleem waar je lokaal en nu iets aan kunt doen. Je stabiliseert niet de hele planeet in een keer. Je stabiliseert het gebied waar je woont en werkt. En dat blijkt op verrassend kleine schaal te werken. In een county in noordelijk Oklahoma, waar door regeneratieve praktijken zestig tot zeventig procent van de grond weer permanent bedekt is, meten boeren nu vijftien tot twintig procent meer neerslag. De ondergrens om het lokale klimaat te kantelen ligt rond de dertien vierkante kilometer. Lokale bedekking verschuift lokaal klimaat. Dat is geen beeldspraak, dat is meetbaar.
Adaptatie en regeneratie verschillen
Hier is het de moeite waard om twee woorden uit elkaar te halen die dicht bij elkaar liggen, want het verschil bepaalt waar je op stuurt. Adaptatie is je aanpassen aan omstandigheden die je niet meer verandert. Je bouwt genoeg veerkracht om te blijven functioneren terwijl het klimaat en het systeem om je heen verschuiven. Het houdt je in het spel onder zwaardere condities. Regeneratie gaat een stap verder. Het herbouwt het vermogen van het systeem om zichzelf te vernieuwen, zodat het in de tijd meer leven en meer opties voortbrengt in plaats van die langzaam te verliezen. Adaptatie helpt je omgaan met de verandering. Regeneratie verandert de richting van het systeem zelf. Allebei laten ze het idee los dat je een verloren verleden herstelt, want de basislijn schuift mee en dat verleden komt niet terug.
Voorbij de ruil op het maaiveld
In veel vergroeningsplannen blijft het bij geen van beide. We behandelen groen als een ruil op het maaiveld. Een tegel eruit, een plant erin. Een parkeerplaats eruit, een groenstrook erin. Dat haalt vaak niet eens het niveau van adaptatie, het is cosmetica. En regeneratie is het zeker niet. Regeneratie bouwt vermogen op: meer fotosynthese, meer koolstof in de bodem, meer habitat, meer lagen in het systeem. Boulder rekende het door voor de eigen parken. Gemiddelde kroonbedekking onder de vijftien procent. Breng die op de helft van een park naar vijfendertig tot veertig procent, voeg struik-, kruid- en graslagen toe die samenwerken, en de fotosynthetische opvang stijgt met zeventig tot tachtig procent. Tegelijk daalt de watervraag met miljoenen liters per jaar. Onderzoek van de Hogeschool van Amsterdam vat de adaptatiewinst in een zin: tien procent meer groen levert een halve graad minder hitte. Die halve graad zit niet in het plantje. Die zit in het volume.
Denk in drie dimensies
Die volumeredenering dwingt je om de ruimte driedimensionaal te zien. Van de wortelzone onder de stoep tot de kroonlaag, met de gevel en het dak ertussen. Een groenstrook koelt een meter. Een volwassen boom met een dichte kroon koelt een plein. En een ontworpen micro-ecosysteem doet iets wat een strook nooit doet. Neem de Tiny Forests, gebaseerd op de methode van Akira Miyawaki. Op tweehonderd tot vijfhonderd vierkante meter groeit binnen drie tot vijf jaar een bos dat zichzelf onderhoudt, en in Nederland staan er inmiddels ruim tweehonderd bij scholen. Of kijk naar Eindhoven, waar aan de Muzenlaan een volledig verhard terrein plaatsmaakt voor ruim zestienhonderd vierkante meter groene daken, gevelgroen, nestkasten en vleermuisvoorzieningen. Geen strook naast het gebouw. Een leefgebied op en aan het gebouw. Dezelfde logica geldt een schaalniveau hoger. Een bos is niet in de eerste plaats koolstofopslag of houtvoorraad, het is een watervoorziening. Beheer het om de bodem vochtig en de sneeuw langer vast te houden, en je stuurt de regen die je benedenstrooms nodig hebt.
Het knelpunt is eigenaarschap
En dan komt het deel dat de meeste plannen overslaan. Niet de techniek is de bottleneck, maar het eigenaarschap. Toen Boulder een gebied van ruim duizend vierkante kilometer in kaart bracht, was de scherpste conclusie dat niemand de winkel bewaakt. Geen enkele instantie houdt toezicht op het levende systeem als geheel. Adaptatie strandt zelden op het ontwerp en bijna altijd op de vraag wie het onderhoudt en wie het betaalt. Boulder beantwoordt die vraag met een Community Land Stewards-programma. Bewoners die getraind en betaald worden, geen vrijwilligers, om het groen in de gemeenschappelijke ruimte te verzorgen, te beginnen bij scholen. Dat raakt aan iets wat in elk adaptatieplan thuishoort en er zelden in staat. Groen werkt pas als mensen het ervaren als van hen. Onderzoek van de Universiteit Leiden en Stanford laat zien dat vijftien minuten natuur de mentale gezondheid meetbaar verbetert, het sterkst in de drukke stad. Tegelijk vond onderzoekster Jolanda Maas dat groen in de allerdichtste buurten minder gezondheidswinst geeft dan in ruimere wijken. Dat is geen argument tegen groen. Het is een argument tegen achteloos groen, en voor groen dat ontworpen, gedragen en onderhouden wordt.
De verschuiving die telt
De verschuiving die telt is er een van blik en van bestuur. Van een verloren verleden willen herstellen, naar meebewegen met wat verandert, naar het systeem zelf het vermogen teruggeven om te floreren. Van een ruil op het maaiveld naar opgebouwd vermogen in drie dimensies. Van een project dat wordt opgeleverd naar een systeem dat wordt onderhouden. Dat vraagt geen groter klimaatbudget. Het vraagt dat je adaptatie behandelt als het tweede been waar het altijd al stond, en dat je verder durft te kijken dan adaptatie alleen. De energietransitie verdient de aandacht die ze krijgt. Het andere been verdient die ook. En als je zo naar een gebied leert kijken, kijk je nooit meer hetzelfde naar een parkeerplaats.